Ο Γιάννης Τσαρούχης με 1000+1 λέξεις: Ο ζωγράφος που θυμόταν πριν δει.
Υπάρχουν ζωγράφοι που αποτυπώνουν τον κόσμο όπως τον βλέπουν. Υπάρχουν άλλοι, σπανιότεροι, που τον ξαναγεννούν. Ο Γιάννης Τσαρούχης ανήκε στους δεύτερους· εκείνους που το βλέμμα τους είναι σαν οφθαλμός ιερέα, σαν μάτι που θυμάται πριν δει. Το φως του δεν είναι μόνο οπτικό φαινόμενο, είναι τρόπος ύπαρξης. Και η χρωματική του παλέτα, εκείνη η μυστηριακή επιστροφή στην Πολυγνώτια τετραχρωμία, είναι μια πράξη μνήμης, μια επανάσταση σιωπηλή, ελληνική, γεμάτη απλότητα και ουρανό.
Η επιστροφή στην τετραχρωμία
Η τετραχρωμία του Πολύγνωτου, του αρχαίου ζωγράφου που πρώτος συνέλαβε το πώς το φως και η σκιά πλάθουν τον όγκο, υπήρξε για τον Τσαρούχη αποκάλυψη. Στον κόσμο των δυτικών ακαδημιών, που πνιγόταν στα λαμπερά χρώματα της Αναγέννησης, εκείνος γύρισε πίσω, στους τέσσερις τόνους: λευκό, χονδρόκοκκινο, μαύρο, ώχρα. Με αυτά τα τέσσερα χρώματα, ο Πολύγνωτος έπλαθε θεούς και ανθρώπους· με αυτά και ο Τσαρούχης έπλασε Έλληνες του αιώνα του, ναύτες, στρατιώτες, νέους με κορμιά φωτισμένα σαν μάρμαρα που ανασαίνουν.
Συνέχεια, όχι μίμηση
Όμως δεν αντέγραφε. Δεν έκανε «αρχαιοπρέπεια». Έκανε συνέχεια. Είχε καταλάβει ότι η Ελλάδα δεν είναι ένα παρελθόν που πρέπει να τιμάς, αλλά ένα παρόν που οφείλεις να φωτίζεις. Και το φως, εκείνο το ελληνικό φως που καίει και καθαγιάζει τα πάντα, δεν ήταν για εκείνον μόνο φυσικό. Ήταν νοητικό φως, φως που γεννιέται μέσα στο σώμα, στο βλέμμα, στην ψυχή του τοπίου.
Ο ήρωας του καθημερινού φωτός
Ο Τσαρούχης μπορούσε να δει τον Πειραιά όπως ο Πολύγνωτος είδε τους Δελφούς. Μπορούσε να δει έναν φαντάρο να στέκεται όπως στέκει ένας ήρωας της Τραγωδίας, όχι από έπαρση, αλλά από καθαρότητα. Στα πρόσωπά του υπήρχε πάντα μια σιωπηλή αξιοπρέπεια, ένα φως που ακουμπά πάνω στα μέτωπα χωρίς να τα κρίνει. Κάθε σάρκα του είναι φωτεινή, αλλά όχι εκτυφλωτική: είναι σάρκα που θυμάται τον ήλιο.
Το φως που αποκαλύπτει
Όταν μιλούσε για το φως, έλεγε πως το ελληνικό φως δεν κολακεύει, δεν χαρίζεται. Είναι ανελέητο, αποκαλύπτει. Δεν σε αφήνει να κρυφτείς. Σε αναγκάζει να σταθείς γυμνός, μπροστά στο φως, μπροστά στην αλήθεια σου. Κι έτσι ζωγράφιζε. Οι ναύτες του, οι άντρες με τα μαγιό, τα σπίτια με τις σκιάσεις του απογεύματος, οι καρέκλες, οι τέντες, τα μπλε που δεν είναι ποτέ μόνο μπλε, όλα είναι μια τελετουργία φωτός και ταπεινότητας.
Τα τέσσερα χρώματα του μέτρου
Η τετραχρωμία τού επέτρεψε να πει περισσότερα με λιγότερα. Όπως στην αρχαία τραγωδία, όπου το μέτρο γεννά το πάθος. Η χρωματική του οικονομία γινόταν πνευματική αφθονία. Το κόκκινο, βαθύ και λιτό, είναι η αναπνοή της ζωής. Η ώχρα είναι ο τόπος, η γη που φωτίζεται από μέσα. Το λευκό είναι ο αέρας, το πνεύμα. Το μαύρο, η σκιά που κάνει το φως να υπάρχει. Κι ανάμεσά τους, εκείνο το γαλάζιο του ελληνικού ουρανού, που δεν είναι ποτέ μουντό, αλλά διαφανές, σαν ανάμνηση από κάτι θεϊκό που επέζησε.
Η απλότητα ως σοφία
Ο Τσαρούχης έλεγε ότι «η Ελλάδα είναι φως και ταπεινότητα». Και ότι ο ρόλος του καλλιτέχνη είναι να μη φοβάται την απλότητα. Όσο πιο απλός, τόσο πιο αληθινός. Είχε ζήσει στο Παρίσι, είχε δει τα μεγάλα ρεύματα της εποχής, τον Μοντερνισμό, τον Σουρεαλισμό, την Αφαίρεση, μα γύρισε πίσω με τη σιγουριά πως η Ελλάδα δεν χρειάζεται μιμήσεις. Χρειάζεται πίστη στο ίδιο της το βλέμμα.
Η ειλικρίνεια του φωτός
Κι αυτό το βλέμμα, το ελληνικό, είναι πάντα καθαρό. Βλέπει τα πράγματα όπως είναι και τα αγαπά χωρίς να τα εξιδανικεύει. Σ’ αυτήν την ειλικρίνεια του φωτός, ο Τσαρούχης έστησε τη δική του κοσμοθεωρία. Οι τοίχοι του είναι γυμνοί, τα αντικείμενα λίγα, οι μορφές ακίνητες αλλά ζωντανές. Κάθε πίνακας μοιάζει με σκηνή θεάτρου όπου το φως παίζει τον ρόλο του χορού.
Το θέατρο του φωτός
Δεν είναι τυχαίο που υπήρξε και σκηνογράφος. Ήξερε πως ο χώρος και το φως είναι οι πραγματικοί πρωταγωνιστές. Οι μορφές του συχνά μοιάζουν να παίζουν σε μια εσωτερική παράσταση, όχι για τους θεατές, αλλά για τον ίδιο τον Θεό του φωτός. Σαν να ζουν σε μια αιώνια Μεσημβρία, όπου όλα τα χρώματα φτάνουν στο απόγειο της ειλικρίνειάς τους.
Η τετραχρωμία ως φιλοσοφία
Η «Πολυγνώτεια κλίμακα» έγινε, για τον Τσαρούχη, όχι τεχνική αλλά φιλοσοφία. Μια πίστη πως η απλότητα γεννά το βάθος. Όπως η Ελλάδα, που μέσα στην καθαρότητά της κρύβει όλα τα μυστήρια. Δεν χρειάζονται εκατό αποχρώσεις, αρκούν τέσσερις, αν ξέρεις να βλέπεις. Αν ξέρεις να φωτίζεις, όχι να διακοσμείς.
Το φως ως μεταφυσική πράξη
Κι αυτό έκανε. Φώτισε. Όχι μόνο με τον ήλιο, αλλά με τον νου, με την καρδιά. Στους πίνακές του, το φως είναι μια μεταφυσική πράξη: φανερώνει το ελληνικό σώμα ως σύμβολο του κόσμου, όχι του εγώ. Γι’ αυτό και τα σώματα του Τσαρούχη δεν είναι ερωτικά με τον δυτικό τρόπο, είναι ιερά. Είναι σώματα που ανήκουν στη γη και στον ουρανό ταυτόχρονα.
Το φως του Πειραιά
Στο εργαστήριό του, έλεγε, «όλα τα χρώματα περνούν από το φως του Πειραιά». Κι αυτό το φως δεν ήταν μόνο το φυσικό φως του λιμανιού, ήταν η φωτεινή συνείδηση ενός Έλληνα που έζησε τη Δύση χωρίς να χαθεί μέσα της. Που έμαθε ότι ο δρόμος προς το παγκόσμιο περνάει από το τοπικό. Που κατάλαβε ότι η τέχνη είναι μια πράξη ευγνωμοσύνης προς το φως που σε μεγάλωσε.
Ο ύμνος του ζωγράφου
Ο Γιάννης Τσαρούχης ζωγράφιζε την Ελλάδα όπως ένας ποιητής γράφει έναν ύμνο. Με λιτότητα, με μέτρο, με έρωτα για την αλήθεια. Κάθε πινελιά του είναι ένας τρόπος να πει «ευχαριστώ» στο φως. Η τετραχρωμία του δεν είναι απλώς μίμηση αρχαίας σοφίας, είναι συνέχεια της ελληνικής μνήμης μέσα από τη σύγχρονη ευαισθησία.
Η αθανασία του φωτός
Γι’ αυτό και σήμερα, όταν στεκόμαστε μπροστά σε έναν πίνακά του, νιώθουμε ότι δεν βλέπουμε μόνο έναν άνθρωπο, αλλά μια χώρα που φωτίζεται. Τη χώρα του σώματος και της ψυχής, του ήλιου και της σκιάς, του μέτρου και της συγκίνησης. Ο Τσαρούχης μάς δίδαξε ότι η ζωγραφική μπορεί να είναι πράξη πνευματική κι ότι ο Έλληνας μπορεί να είναι σύγχρονος χωρίς να προδώσει την παράδοσή του, ότι το φως, όταν είναι αληθινό, δε χρειάζεται εφεύρεση αλλά χρειάζεται πίστη.
Ο ζωγράφος μέσα στο φως
Ίσως αυτό είναι το μυστικό του: ότι πίστεψε στο φως περισσότερο απ’ όσο πίστεψε σε οτιδήποτε άλλο. Κι εκείνο, ανταποδίδοντας, του χάρισε την αθανασία. Έτσι, ο Τσαρούχης συνεχίζει να ζωγραφίζει ακόμη, κάθε φορά που το φως του μεσημεριού πέφτει πάνω σε έναν λευκό τοίχο, πάνω σε ένα σώμα που ανασαίνει, πάνω σε ένα βλέμμα που δεν φοβάται να δει.
Γιατί στην Ελλάδα, το φως δεν τελειώνει ποτέ και ο Τσαρούχης είναι εκεί, μέσα του.
